J

Z GENPARAF7
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Ja i Ty. Tytuł krótkiej pracy żydowskiego myśliciela religijnego, Martina Bubera (1878-1965). Po raz pierwszy została ona wydana w roku 1923 w Niemczech i wywarła wielki wpływ na późniejszą filozofię i teologię. Buber walczył o wprowadzenie jakościowej różnicy między stosunkiem do rzeczy oraz posługiwaniem się nią (ja - ono), a stosunkiem do osoby. W postępowaniu z osobami, które zwracają się do mnie i odpowiadają mi jest możliwa rzeczywista współzależność między Ja i Ty. To współdziałanie jest drogą do tego, by się stać sobą, chociaż ostatecznie jest to możliwe dzięki scalającej więzi z Bogiem. Zob. mistyka.

Jahwe (pochodzenie wyrazu niepewne). Imię własne Boga Żydów, równie często określanego jako Elohim (jest to wspólne Semitom imię Boga). Imię “Jahwe” pojawia się w opowiadaniach o stworzeniu i o dziejach patriarchów (zob. Rdz 2, 4; 4, 26; 12, 8; 26, 25). Może to być jednak anachronizm, mianowicie może imię Boga zostało wpisane, kiedy pierwotne przekazy i teksty zostały opracowane przez redaktora zwanego jahwistą. Według innego redaktora (zwanego elohistą, ponieważ w tych wierszach używał wyrazu “Elohim” na oznaczenie Boga), Jahwe jako imię Boga zostało po raz pierwszy objawione Mojżeszowi i “wyjaśnione” jako “Jestem, który Jestem” lub “Ja będę. Który będę” (Wj 3, 13-15). Tymczasem Izraelici zamiast otrzymać imię Jahwe dzięki szczególnemu objawieniu, mogli je przejąć od innych. Jeżeli to imię pojmie się przyczynowo, czyli “Ten, który powołuje do bytu", wskazuje się na Boga jako na Stworzyciela i Pana historii. Pod koniec niewoli babilońskiej (587-538 przed Chr.) Żydzi przestali wymawiać to imię, które pisano tylko czterema spółgłoskami YHWH (gr. “tetragrammaton = wyraz złożony z czterech liter). Jeżeli się gdzieś pojawił taki tetragrammaton, w jego miejsce wymawiano “Adonai” (hebr. “Pan”). Ten sam szacunek okazywano w różnych przekładach, w których imię “Jahwe” oddawano wyrazem “Pan”. Zob. Izrael, Jehowa, pentateuch.

Jakobici. Zob. syryjski kościół prawosławny.

Jansenizm. Ruch teologiczny i duchowy, którego cechą znamienną była surowość moralna i pesymistyczny pogląd na stan człowieka. Nazwa pochodzi od nazwiska Kornela Ottona Jansena (1585-1638), który w roku 1636 został wyświęcony na biskupa Ypres w Belgii. Wraz ze swoim przyjacielem, Janem Duvergierem de Hauranne (1581-1643), opatem klasztoru Saint-Cyran, Jansen chciał poprzeć prawdziwą reformę nauki katolickiej i moralności. Ponieważ protestanci często się odwoływali do św. Augustyna z Hippony (354-430), Jansen sumiennie przestudiował jego pisma, przede wszystkim skierowane przeciw Pelagiuszowi. W swoim pośmiertnym dziele pt. Augustinus (1640) Jansen dowodził między innymi, że łaska Boża w sposób nie do odparcia ogranicza nasze wolne wybory i że bez szczególnej łaski Bożej nie możemy zachować przykazań. Pięć tez wziętych z dzieła Jansena Augustinus zostało oficjalnie potępionych w roku 1653 (DH 2001-2005; ND 1989), następnie w roku 1656 (DH 2010-2013), wreszcie w 1690 (DH 2301-2332; ND 2009/2-3). Mimo nacisku, jaki janseniści kładli na potęgę łaski Bożej, głosili oni i praktykowali surowe zasady moralne oraz skrupulatne podejście do przyjmowania sakramentów świętych. Przyjaźń Błażeja Pascala (1623-1662) z Port-Royal, klasztorem o wyraźnie jansenistycznych sympatiach, miała wpływ na jego ataki skierowane przeciwko Jezuitom w osiemnastu Prowincjafkach. Zob. augustynianizm, determinizm, łaska, pelagianizm, reformacja, wolna wola.

Jednobóstwo. Zob. monoteizm.

Jednoznaczność. Orzekanie o wszystkich podmiotach także o Bogu w dokładnie ten sam sposób. Ten sposób postępowania może jednak nasuwać wniosek, że nie ma żadnej istotnej różnicy między Bogiem a człowiekiem, i może on doprowadzić do monizmu w filozofii i do panteizmu w teologii. Zob. analogia, monizm, panteizm, wieloznaczność.

Jednożeństwo. Zob. monogamia.

Jehowa. Wyraz niewłaściwy na oznaczenie Boga, powstały w czasach Renesansu. Powstał wskutek zlania dwóch wyrazów hebrajskich oznaczających Boga, mianowicie ze spółgłosek JHVH albo YHWH oraz samogłosek należących do wyrazu “Adonai” (hebr. “Pan”), przy czym początkowe “a” ze względów brzmieniowych zamieniło się w “e”. Zob. Jahwe.

Jeruzalem (hebr. “miasto pokoju”). Miasto króla i kapłana Melchizedeka, który udzielił błogosławieństwa Abrahamowi (Rdz 14, 18-20). Zbudowane w strategicznym punkcie na górze Syjon i na przyległych wzgórzach, Jeruzalem było twierdzą oporu Jebuzytów przeciwko nacierającym Izraelitom. Około roku 1000 przed Chrystusem Dawid zdobył miasto i uczynił je stolicą Judy (2 Sm 5, 6-7). Salomon zbudował w nim wspaniałą świątynię (l Kri 6, 1-38) i odtąd Jeruzalem było wysławiane jako miasto Boga (Ps 48 i 87). Jest jednak rzeczą możliwą, że Salomon tylko przetworzył już istniejącą świątynię Jebuzytów na rodzaj królewskiej kaplicy. Po upadku państwa w roku 586 przed Chrystusem (2 Krl 24-25) Jeruzalem stało się przedmiotem nadziei stęsknionych wygnańców (Ps 137). Po ich powrocie odbudowano świątynię (zob. Ez 3,1-13; 4,24-6,22). Po zajęciu miasta przez Rzymian w roku 64 przed Chrystusem Herod Wielki (panował w latach 37-4 przed Chr.) wybudował jeszcze wspanialszą świątynię. Jezus od dzieciństwa odwiedzał Jeruzalem i jego świątynię (Łk 2, 22-38, 41-50). Płakał nad miastem (Łk 19, 41-44), w którym umarł ukrzyżowany. Rzymianie zburzyli miasto w roku 70 po Chrystusie, po powstaniu Bar-Kochby (132-135) odbudowali je dając mu nazwę Aelia Capitolina, ale pod karą śmierci zakazali do niego powracać Żydom. Jeruzalem było matką Kościoła i szczególnym miejscem pielgrzymkowym dla chrześcijaństwa. Patriarchatem zostało ogłoszone na Soborze Chalcedońskim (451). Jerozolimski kościół Grobu Pańskiego, obejmujący zarówno Grób Chrystusa jak teren Kalwarii, wskazuje na obecne podziały wśród chrześcijan, mieści on w sobie bowiem sześć oddzielonych od siebie grup chrześcijańskich: katolików rzymskich, prawosławnych Greków, Ormian, Syryjczyków, Koptów i Etiopczyków. Obecnie istnieją w Jeruzalem trzy patriarchaty: prawosławny grecki, prawosławny ormiański i łaciński. “Nowe” albo “święte” miasto Jeruzalem będzie ostateczną ojczyzną wszystkich błogosławionych (Gal 4, 25-26; Obj 3,12; 21,2.10). Zob. kościoły wschodnie, świątynia.

Jezus Chrystus (hebr. “Bóg zbawia” i gr. “Pomazaniec”). Urodzony ok. 4-6 r. przed naszą erą i ukrzyżowany w ok. 30 roku naszej ery, założyciel chrześcijaństwa, uznany za jedną z Osób Boskich (Syn Boży) w dwóch naturach (jest prawdziwym Bogiem i prawdziwym człowiekiem). Gdy Albert Schweitzer (1875-1965) wykazał, jak współczesne “dzieje” Chrystusa wielokrotnie narzucają Mu wartości i osobowości autorów, wielu porzuciło zamiar napisania pełnowymiarowej biografii. Jednakże dzieje Jego życia można ująć przynajmniej w następujących punktach. Był Żydem galilejskim z rodu Dawida, Synem kobiety o imieniu Maryja, poślubionej Józefowi cieśli. Po otrzymaniu chrztu z rąk Jana Jezus głosił królestwo Boże, związał się w szczególny sposób z publicznymi grzesznikami i z innymi ludźmi pogardzanymi, powołał uczniów, by szli za Nim, wybrał spośród nich podstawową grupę Dwunastu, czynił cuda i nauczał w pamiętnych przypowieściach. To, że kwestionował przyjęte formy pobożności (Mt 6, 1-18), że pragnął poprawić pewne tradycje (Mk 7, 1-23), że naruszał zasadę zachowania szabatu (Mk 2,23-28), że miał swój pogląd na świątynię w Jerozolimie (Mk 14, 58; 15, 29), że rościł sobie prawo do Bożego autorytetu w zmienianiu Prawa (Mk 10, 2-12; Mt 5, 21-48) i do odpuszczania grzechów (Mk 2, 5-10; Łk 7, 48), że wreszcie do Boga był nastawiony w sposób nadzwyczaj poufały to wszystko spowodowało powstanie wrogości u niektórych przywódców i nauczycieli żydowskich. W Jerozolimie, gdzie ustanowił nowe przymierze z Bogiem w nawiązaniu do obchodów Paschy, został zdradzony, ujęty, doprowadzony na śledztwo w Sanhedrynie, skazany przez Poncjusza Piłata na śmierć i zabity na krzyżu (na którym umieszczono napis oskarżający Jezusa o przypisywanie sobie praw mesjańskich); pogrzebany został tego samego dnia. Wkrótce potem zjawił się chwalebnie żywy wielu pojedynczym osobom (np. Marii Magdalenie, Piotrowi, Jakubowi) i grupom (większym niż “jedenastu”). Maria Magdalena (J 20, 1-2), prawdopodobnie w towarzystwie innych niewiast, znalazła grób Jego otwarty i pusty. Wspólnota Jego uczniów, umocniona Jego Duchem, zebrała się wokół Piotra i pozostałych apostołów i zaczęła przepowiadać zmartwychwstałego i wywyższonego Jezusa jako Chrystusa (Mesjasza), Zbawiciela, Boskiego Pana i Syna Bożego. Zob. abba, communicatio idiomatum, chrystologia, enhipostazja, Jezus historyczny, Kyrios, logos, mesjasz, pascha, Sobór Chalcedoński, soteriologia, Syn Boży, Syn Człowieczy, teologia Trójcy Przenajświętszej, unia hipostatyczna.

Jezus historyczny. Jezus ziemski, znany “wyłącznie” z badań historycznych bez uciekania się do wiary. Często “Jezusa historycznego” przeciwstawiano “Jezusowi kerygmatycznemu”, czyli takiemu, w jakiego Kościół wierzy i jakiego przepowiada. Obecnie przyjmuje się powszechnie, że jest rzeczą niemożliwą napisanie biografii Jezusa z prawdziwego zdarzenia. Mimo to dobrze uzasadniona zgodność poglądów panuje co do podtrzymywania prawdziwości wielu historycznych wniosków o Jezusie: na przykład o tym, że był Żydem, że przepowiadał królestwo Boże, że czynił cuda, że mówił w przypowieściach, że wreszcie został ukrzyżowany w Jerozolimie za Poncjusza Piłata. Rzeczywiste wątpliwości w sprawie Jezusa historycznego budzi pytanie: Czy jest rzeczywiście możliwe przeprowadzenie krytycznych dociekań naukowych o Jezusie wyłącznie na podstawie “wydarzeń" bez poddania ich ocenie teologicznej? Zob. Chrystus wiary, chrystologia.

Język hebrajski. Stary, klasyczny język, w którym napisano niemal wszystkie księgi Starego Testamentu. Po niewoli babilońskiej jego miejsce zajął język aramejski, toteż hebrajski mniej więcej w IV wieku przed Chrystusem przestał być językiem używanym w mowie potocznej. Odrodził się jednak współcześnie jako oficjalny język nowożytnego państwa Izrael.

Języki narodowe. Języki ludowe, którymi się posługuje liturgia. Liturgie zazwyczaj zaczynały od języków miejscowych, chyba że inny język został wprowadzony przez misjonarzy albo przez naród podbijający. Dzieje liturgii wskazuj ą jednak stale na głębsze religijne zjawisko, mianowicie na napięcie, jakie istnieje między potrzebą zrozumienia tekstów przez wiernych, a pragnieniem wyrażenia Bożej tajemniczej inności przez użycie klasycznego, “Bożego” języka. Na Zachodzie w pierwszych kilku wiekach posługiwano się językiem greckim, dopóki stopniowo nie zwyciężył łaciński. Rzym i Konstantynopol zachęciły świętych Cyryla (ok. 826-868) i Metodego (ok. 815-885) do używania języka narodowego wśród Słowian w Europie Środkowej. Przywódcy reformacji, chociaż często nadal posługiwali się językiem łacińskim w teologii, wprowadzili języki narodowe do publicznego kultu. W roku 1963 Sobór Watykański II oficjalnie zatwierdził języki narodowe w liturgii katolickiej (zob. SC 36, 54, 63, 101) w obrządku łacińskim. Na Wschodzie różne Kościoły narodowe posługiwały się językami miejscowymi: arabskim, ormiańskim, koptyjskim, gy'yz (w Etiopii), greckim, syryjskim itd. Z upływem stuleci jednak teksty liturgiczne stawały się archaiczne i tylko z trudem zrozumiałe. Wielu chrześcijan wschodnich w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie i Australii po prostu stosuje język angielski. Na pytanie, czy używać języka archaicznego czy narodowego w liturgii, nie można dać pełnej i ostatecznej odpowiedzi. Zob. ewangelizacja, liturgia, liturgia godzin, reformacja.

Jom Kippur (hebr. “dzień pokuty”). Jedyny obowiązkowy żydowski dzień postu, obchodzony na przełomie września i października (Kpł 16, 1-34; Lb 29, 7-11). Żeby wynagrodzić za grzechy Izraela, w świątyni odbywał się drobiazgowy obrządek, który kończył się obarczeniem grzechami narodu kozła ofiarnego i wyprowadzeniem go na pustynię. Obecnie świętowanie tego dnia reguluje Miszna. Autor Listu do Hebrajczyków posługuje się obrazem Jom Kippur, żeby wyrazić znaczenie odkupienia, a szczególnie to, że Chrystus, poniósłszy śmierć raz na zawsze za nasze grzechy, wynagrodził za nie i wskutek tego sprawił, że obrzęd Jom Kippur jest zbędny. Zob. ekspiacja, miszna, odpkutowanie, świątynia.

Józefinizm. Działanie mające na celu uzyskanie przewagi państwa w sprawach kościelnych. Było ono owocem Oświecenia, a zastosowane zostało przez Józefa II w Austrii (cesarz Świętego Cesarstwa Rzymskiego w latach 1765-1790), któremu nawet z powodu ingerowania w sprawy kościelne nadano przydomek “cesarz Zakrystia”. Edyktem Tolerancyjnym z roku 1781 zniósł on zakony kontemplacyjne, pielgrzymki ograniczył, a jurysdykcję nad dobrami kościelnymi z papieża przeniósł na państwo. Chociaż Józef II odwołał na łożu śmierci część swego prawodawstwa, oficjalnie józefmizm został odwołany dopiero w roku 1850. Zob. febronianizm, gallikanizm, Kościół i państwo, oświecenie.

Jubileusz (heb. “trąba z rogu baraniego”). Żydowskie prawo nakazujące świętowanie każdego pięćdziesiątego roku poprzez wyzwalanie niewolników, umarzanie długów hipotecznych oraz pozostawianie ziemi odłogiem (Kpł 25, 8-12); wydaje się iż nigdy tego nie stosowano. Od czasu kiedy Bonifacy VIII (papież w latach 1294-1303) ogłosił rok 1300 rokiem dóbr duchowych dla tych, którzy wybiorą się na pielgrzymkę do Rzymu oraz dopełnią innych czynności religijnych (np. wyspowiadają się i nawiedzą pewne bazyliki), określenie “jubileuszowy” stosuje się w odniesieniu do takich lat świętych. W Boskiej Komedii Dante Alighieri (1265-1321) upamiętnił swój tygodniowy pobyt w Rzymie podczas tego pierwszego roku świętego. Czasami lata jubileuszowe obchodzono co pięćdziesiąt, a nawet co dwadzieścia pięć lat. W 1987 r. specjalny rok święty upamiętniał narodzenie matki Jezusa. Rok jubileuszowy rozpoczyna się od pierwszych nieszporów w dzień Bożego Narodzenia, kiedy równocześnie zostają otwarte święte drzwi czterech bazylik większych w Rzymie (św. Piotra, św. Pawła za Murami, św. Jana na Lateranie oraz S. Maria Maggiore). Z okazji Wielkiego Jubileuszu roku 2000 Watykan i państwo włoskie ściśle ze sobą współpracowały, by otoczyć opieką ogromną rzeszę pielgrzymów. Zob. odpusty, pielgrzymka.

Judaizm. Religia Żydów, narodu wywodzącego się od Abrahama, wyprowadzonego z Egiptu i w szczególny sposób wybranego przez Boga (Rz 9-11). W czasie niewoli babilońskiej (587-539 przed Chr.) stała się ona ściśle i jasno monoteistyczna. Żydzi przeżyli stulecia obcego panowania, zburzenie Jerozolimy w roku 70 po Chrystusie, a w związku z powstaniem Bar-Kochby (132-135) utracili swój kraj i odzyskali go znowu w roku 1948, kiedy to powstało państwo Izrael. Religijną i kulturalną tożsamość judaizmu podtrzymywała Biblia hebrajska, zachowywanie szabatu, obrzezanie i wierne zachowywanie Prawa Mojżeszowego oraz tradycyjnego nauczania. Zachęcony pracą kardynała Augustine Bea(1881-1968) i Jana XXIII (papież w latach 1958-1963), Sobór Watykański II podkreślił wspólne religijne dzieje, które łączą Żydów z chrześcijanami i które są zapisane w Starym Testamencie (zob. NA 4, LG 9). Zob. diaspora, haggada, hebrajczycy, holokaust, monoteizm, Stary Testament, synagoga, szabat, szema.

Jurysdykcja (łac. “orzeczenie prawne”). Oparta na przepisach prawnych władza osądzania, co jest dobre lub złe, i do odpowiedniego postępowania. W prawie kanonicznym przez jurysdykcję rozumie się prawo i obowiązek sprawowania rządów wewnątrz Kościoła, przy czym uważa się, że jest to władza we właściwym znaczeniu pasterska i że powinna być wykonywana z pełną miłości pokorą (J 21, 15-17; 1 P 5, 1-4). Mimo święceń kapłańskich duchowni zazwyczaj muszą otrzymać formalne uprawnienia, zanim zaczną wykonywać swoje posługiwanie, np. przed słuchaniem spowiedzi (zob. CIC 966, 969; CCEO 722§3; 724). Kapłani pracujący w parafiach mają jurysdykcję zwyczajną udzieloną przez biskupa i mogą delegować prawo do udzielania chrztu i asystowania przy zawieraniu małżeństwa innym kapłanom lub diakonom. Władzę jurysdykcji mogą otrzymać tylko duchowni po święceniach wyższych; osoby świeckie mogą współpracować przy sprawowaniu tej władzy, np. jako sędziowie trybunałów (CIC 129, 274). Zob. duchowieństwo, sakrament święceń.

Jutrznia. Starodawna oficjalna modlitwa poranna Kościoła zachodniego, zwana laudes matutinae, czyli “wychwalanie o brzasku”. Wyrażenie “o brzasku” pochodzi stąd, że w klasztorach jutrznię odmawiano wczesnym rankiem; w katedrach te same modlitwy zwano po prostu laudes, czyli “wychwalanie”. Z tych dwóch sposobów modlitwy powstała Jutrznia”, która po reformie dokonanej na polecenie Soboru Watykańskiego II ma taką budowę: invitatorium (łac. “zaproszenie, zachęta”), hymn, trzy psalmy (jeden z nich może być kantykiem), czytanie Pisma Świętego, krótkie responsorium (łac. “odzew”), kantyk Benedictus, prośby, Ojcze nasz, kolekta z dnia i końcowe błogosławieństwo. W obrządku bizantyńskim orthros (gr. “brzask”), czyli modlitwa o brzasku, jest dłuższy. Zob. kolekta, liturgia godzin.